Komunizm pierwotny, wg filozofów Karola Marksa i Fryderyka Engelsa, to pierwotna forma organizacji społeczności ludzkich.
Marks i Engels stworzyli tę teorię pod wpływem prac pionierskiego antropologa Lewisa Morgana. Prace Morgana uważane są dziś za przestarzałe – nie istnieje obecnie jedna powszechnie akceptowana wizja życia społeczeństw prehistorycznych, jednak idea pierwotnego komunizmu znajduje wielu zwolenników, nie tylko wśród marksistów. Teoria zakłada, że model organizacji społeczeństwa zgodny z celami współczesnych ruchów komunistycznych charakteryzował część (choć nie wszystkie) wczesnych grup ludzkich.
Najważniejszym celem ludzi było wówczas zdobywanie pożywienia. W komunistycznym pierwotnym społeczeństwie pracą zajmowali się wszyscy, którzy byli do niej zdolni, a jej owoce – żywność zdobyta za pomocą polowań i zbieractwa – dostępne były dla całej społeczności. Pojęcie własności prywatnej nie istniało (poza drobiazgami takimi, jak np. ubrania), gdyż społeczeństwa te praktycznie nie wytwarzały wartości dodanej – produkcja była na bieżąco konsumowana. Środki produkcji – narzędzia, budynki – były własnością społeczną.
Udomowienie zwierząt i rozwój rolnictwa stały się punktem zwrotnym w procesie przeistaczania się pierwotnego społeczeństwa komunistycznego w społeczeństwo klasowe. Ponieważ pojawiła się wartość dodatkowa (produkcja żywności przekraczała bieżące potrzeby), narodziła się własność prywatna, niewolnictwo i nierówność. Zajęcia związane z produkcją żywności nie zajmowały już całego czasu grupy, część społeczeństwa mogła więc poświęcić się innym kwestiom – także pracy umysłowej: kulturze, filozofii, nauce. Z podziałem pracy nastąpiło rozwarstwienie społeczne, co doprowadziło do pojawienia się klas i społeczeństwa klasowego.
Według Marksa społeczeństwa w swoim rozwoju dążą do komunizmu. Podobnie jak w komunizmie pierwotnym, komunizm współczesny zakłada wspólną własność środków produkcji. Różnicą jest technologiczne zaawansowanie procesów produkcji, zaawansowanie zapewniające zaspokojenie potrzeb wszystkich członków społeczeństwa.
Komunizm utopijny – nurt radykalnej ideologii społecznej rozwijający się w XVI-XVIII wieku, postulujący zastąpienie kapitalizmu ustrojem społecznym opartym na zasadach powszechnego egalitaryzmu.
Elementy utopii komunistycznych występowały już w starożytności i w średniowieczu, przede wszystkim we wszelkiego rodzaju wizjach sprawiedliwego społeczeństwa, do którego nawiązywały różne nurty plebejskie. Prekursorami komunizmu utopijnego byli Tomasz Morus (1478-1535) i Tommaso Campanella (1568-1639). Przedstawiciele komunizmu utopijnego w XVIII i XIX wieku, zwłaszcza Gerrard Winstanley (ok. 1609- po 1660), Jan Meslier (1664-1729), Morelly (XVIII w.), Gabriel Bonnot de Mably (1709-1785), Francois Noel Babeuf (1760-1797), Claude Henri de Saint-Simon (1760-1825), Charles Fourier (1772-1837) i Robert Owen (1771-1858), nie ograniczyli się do prezentacji wizji idealnego społeczeństwa egalitarnego, lecz równocześnie podejmowali ostrą krytykę stosunków kapitalistycznych, a niektórzy z nich (np. Morelly, Mably, Babeuf) domagali się zniesienia kapitalizmu w drodze walki mas ludowych bądź akcji terrorystycznych.
Zdaniem marksistowskich komentatorów i krytyków ideologowie komunizmu utopijnego nie potrafili odkryć obiektywnych prawidłowości rozwoju społecznego i dostrzec, iż postulowane społeczeństwo powszechnej sprawiedliwości nie jest wizją, lecz wyższym etapem rozwoju ludzkości, który nastąpi po zniesieniu kapitalizmu.
Myśl przedstawicieli komunizmu utopijnego, zwłaszcza francuskiego, krytycznie przewartościowana przez Karola Marksa i Fryderyka Engelsa, stała się jedną z podstaw, na której ukształtował się naukowy komunizm (marksizm).
Głasnost (ros. jawność) – element reform Michaiła Gorbaczowa w latach 1985-1990, którego ideą było ujawnienie faktów historycznych oraz dotyczących sytuacji politycznej i gospodarczej ZSRR. Informacje te uprzednio były niedopuszczane do publikacji (cenzura), a represje groziły za ujawnianie ich nawet w prywatnych rozmowach.
O utworzeniu państwa i jego nazwie zadecydowały władze Rosyjskiej Komunistycznej Partii (bolszewików) w 1922 i w nazwie tej nie ma żadnego odniesienia do geografii ani do tradycji narodów je zamieszkujących. Dlatego często unikano oficjalnej nazwy, używając innych określeń: Sowiety, Bolszewia a nawet Rosja. Nazwa streszczała ideologię państwową:
- Związek (Союз) – władze komunistyczne głosiły internacjonalizm oraz samostanowienie i równe prawa narodów. ZSRR został utworzony jako federacja (państwo związkowe) formalnie niepodległych państw narodowych (republik związkowych), mających prawo wystąpienia ze Związku. Kiedy władza partii komunistycznej – KPZR – upadła, republiki związkowe uzyskały niepodległość.
- Socjalistycznych (Социалистических) – ideologią państwową był marksizm, który głosił zastąpienie społeczeństwa kapitalistycznego przez socjalistyczne (oparte o zasadę każdemu według jego pracy), a następnie komunistyczne (oparte o zasadę każdemu według jego potrzeb); w komunizmie państwo i własność prywatna miały zostać zniesione, ale w okresie przejściowym rządzić miała klasa robotnicza (tzw. dyktatura proletariatu), a właściwie jej awangarda, tzn. partia komunistyczna (do 1925 Rosyjska Partia Komunistyczna (bolszewików) РКП(б), 1925-1952 Wszechzwiązkowa Partia Komunistyczna (bolszewików) ВКП(б), od 1952 – Komunistyczna Partia Związku Radzieckiego КПСС).
- Republik (Республик) – republikańska forma rządów; w rzeczywistości władza ustawodawcza miała fasadowy charakter, a władza wykonawcza i sądownicza była podporządkowana Partii; lider partii (sekretarz generalny albo pierwszy sekretarz KC) dysponował ogromną – nierzadko nieograniczoną – władzą.
- Radzieckich (Советских) – republiki radzieckie i ich związek zostały powołane przez zdominowane przez bolszewików zjazdy rad (w jęz. ros. sowiety советы) deputowanych robotniczych, chłopskich i żołnierskich. Przymiotnik ten na jęz. polski jest tłumaczony dwojako, co w czasach Polski Ludowej miało wymiar polityczny. Forma sowiecki była używana częściej przed II wojną światową, a następnie w prasie emigracyjnej oraz publikacjach drugiego obiegu. Forma ta była również powszechnie stosowana do 1947 w Polsce Ludowej, także w Manifeście PKWN. Polska forma radziecki, która dawniej była używana w odniesieniu do rad miejskich i sądów, została zaproponowana w miejsce rusycyzmu sowiecki w 1934 przez sowietologa Wiktora Sukiennickiego. Forma ta upowszechniła się w PRL-u, natomiast forma sowiecki była wtedy traktowana jako niepoprawna politycznie. Użycie tej formy sygnalizowało dystans lub wrogość wobec ZSRR i w okresie stalinowskim mogło być przyczyną uwięzienia. Obecnie obie synonimiczne formy są uważane za poprawne.
Język polski był jednym z niewielu języków, w którym przymiotnik sowietskij tłumaczono. W innych językach stosowano zapożyczenia (fr. sovietique, nm. sowjetisch, cz. sovecky), podobnie jak w nazwie kraju (ang. Soviet Union, nm. Sowjetunion, fr. Union Sovietique, cz. Sovecky Svaz). Natomiast tłumaczenia (kalki) stosowano w wielu językach używanych w ZSRR, np. ukr. radianskyj.
