Rewolucja październikowa 1917 przeprowadzona przez bolszewików spowodowała ustrojową i terytorialną dezintegrację Rosji. Niepodległość ogłosiły kraje, których terytorium częściowo lub całkowicie wchodziło w skład tego państwa do I wojny światowej, w tym: Polska, Finlandia, Litwa.
Bolszewicy uznając formalnie zasadę “samostanowienia narodów” dążyli do światowej rewolucji i wkrótce zaczęli instalować i wspierać w tych państwach lokalne partie komunistyczne. Poparcie to najczęściej sprowadzało się do interwencji Armii Czerwonej. Na zajętych obszarach proklamowano “władzę radziecką”, sprawowaną formalnie przez robotników i chłopów – faktycznie przez partyjnych “komisarzy”, konfiskowano zakłady przemysłowe i nieruchomości, a chłopom zabierano “nadwyżki” żywności. Zaprowadzano także terror (CzeKa) wobec przeciwników politycznych i przedstawicieli “klas posiadających”: ziemian, przedsiębiorców, zamożnych chłopów.
Proklamowano kilka “republik” o takim ustroju, z których większość wkrótce upadła. Największa z tych republik nosiła od 1917 (do 1991) nazwę Rosyjska Socjalistyczna Federacyjna Republika Radziecka – RSFSR. W tym samym roku powstała republika ukraińska, a w 1919 – białoruska. W latach 1920-1921 bolszewicy zajęli Azerbejdżan, Armenię i Gruzję i powołali na tym obszarze Zakaukaską Federacyjną Socjalistyczną Republikę Radziecką.
Początkowo bolszewicy sądzili, że rewolucja rosyjska jest tylko wstępem do rewolucji światowej. Po stłumieniu ruchów rewolucyjnych (którym udało się przejściowo, zwłaszcza na Węgrzech i częściowo w Niemczech przejąć władzę), nieudanej wyprawie na Zachód (tzw. wojna polsko-bolszewicka) oraz załamaniu gospodarki rosyjskiej wskutek eksperymentów komunizmu wojennego, a także zniszczeń wojennych, bolszewicy zostali zmuszeni do zmiany kursu. W 1921 władze komunistyczne spowodowały wybuch głodu na Powołżu, który pochłonął 5,1 miliona ofiar. Była to największa katastrofa humanitarna w Europie od czasów czarnej śmierci[2]. Herbert Hoover, amerykański sekretarz handlu jako przewodniczący Amerykańskiej Organizacji Pomocy (American Relief Organisation) udzielił pomocy finansowej 11 milionom głodujących. Rząd bolszewicki zaoszczędzone w ten sposób fundusze przeznaczył na zakup broni za granicą[3]. Bolszewicy siłą stłumili bunty chłopskie, w tym powstanie w guberni tambowskiej pod wodzą Aleksandra Antonowa oraz powstanie marynarzy w Kronsztadzie. W czasie walk z tymi przeciwnikami Armia Czerwona straciła w latach 1921-1922 237 908 żołnierzy[4]. W 1921 wprowadzono w życie nową gospodarkę rynkową (tak zwany NEP – Nowa Polityka Ekonomiczna), ograniczono terror, zachowując jednak zasadę dyktatury partii (zwanej dyktaturą proletariatu). Jednocześnie postanowiono dokonać umocnienia państwowości. 16 kwietnia 1922 Rosja bolszewicka podpisała układ w Rapallo z Republiką Weimarską, co zapoczątkowało intensywną współpracę niemiecko-rosyjską[5].
Lenin wymógł przekształcenie czterech republik radzieckich: Ukrainy, Białorusi, Rosji i Federacji Zakaukaskiej w konfederację, występując przeciwko planowi Stalina włączenia pozostałych republik do RSFSR jako republik autonomicznych. Związek republik powołano do życia 30 grudnia 1922. Pierwszym szefem rządu ZSRR został Lenin, a funkcje nominalnej głowy państwa sprawować mieli rotacyjnie przedstawiciele wszystkich republik.
Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (ros. Союз Советских Социалистических Республик, СССР, trp. Sojuz Sowietskich Socialisticzeskich Riespublik, trl. Soûz Sovetskih Socialističeskih Respublik) inaczej Związek Socjalistycznych Republik Rad (oficjalna nazwa do 1939)[1], Związek Socjalistycznych Republik Sowieckich, ZSRR, Związek Radziecki, Związek Sowiecki, ZSRS, Związek SRR lub Związek SRS – historyczne państwo socjalistyczne w Europie północnej i wschodniej oraz Azji północnej i środkowej.
Państwo to obejmowało obszar 22 mln km² od Morza Bałtyckiego i Czarnego do Pacyfiku, istniało od 30 grudnia 1922 do 26 grudnia 1991. Graniczyło z: Norwegią, Finlandią, Polską, Czechosłowacją, Węgrami, Rumunią, Turcją, Iranem, Afganistanem, Chinami, Mongolią, Koreą Północną i Japonią.
W 1991 ZSRR rozpadł się na 15 niepodległych państw (największe z nich to, będąca jego sukcesorem Rosja), z których część próbowała kontynuować współpracę w ramach Wspólnoty Niepodległych Państw.
